Sinds drie jaar heb ik schilderen met (watervermengbare) olieverf weer opgepakt. Ik vind het leuk te proberen een goede kopie te maken van mooie werken en verdiep mij in het werk, de schilder, gebruikte technieken en de tijd waarin het gemaakt is. Vaak zit er een interessant verhaal achter de schilderijen en die heb ik bij de verschillende schilderijen van mij geplaatst. Dit deel ik graag met anderen bij lezingen die ik geef in Odensehuizen waarbij ik mijn werken gebruik als illustratie bij mijn verhaal.
voor reacties: emeeuwsen61@gmail.com
Madonna met kanunnik Joris van der Paele is in 1436 door Jan van Eyck in Brugge geschilderd. Jan van Eyck was in zijn tijd een beroemde schilder die een meester was in gebruik van olieverf en detaillering. Lang werd zelfs ten onrechte gedacht dat hij olieverf had uitgevonden.
Een kanunnik heeft vaak bestuurlijke taken in de kerk. Van der Paele werkte voor de paus op diverse plaatsen in Europa. In Utrecht had hij zelfs enkele jaren een woning aan het domplein! Hij wilde er bisschop worden maar toen dat niet lukte keerde hij terug naar Brugge en werd (opnieuw) kanunnik van de Sint Donaaskathedraal.
Hij was al oud toen hij zijn stadsgenoot Jan van Eyck vroeg dit schilderij te maken. We zien de kanunnik geknield voor Maria en kind met een gebedenboek en een bril. De eerste keer dat een bril werd afgebeeld. Achter hem staat Sint Joris naar wie hij vernoemd is. De kanunnik kijkt naar Sint Donaas die een staf en een wiel met kaarsen vasthoudt. Naar hem is zijn kathedraal genoemd. Toen Sint Donaas als kind in het water viel, deden zijn ouders een wagenwiel met vijf brandende kaarsen in het water. Toen het wiel stopte werd de jongen gevonden en gered. In het voetstuk helemaal rechts onder de rode pilaar heb ik Van Eycks motto gezet: Als ich can, wat vrij vertaald betekent: ‘zo goed als ik kan” of ‘zoals ik kan’. In het harnas van Sint Joris is in een weerspiegeling de schilder te zien.
Jeremia treurend over de verwoesting van Jeruzalem is door Rembrandt geschilderd in 1630 toen hij nog maar 24 jaar oud was. Het schilderij toont de profeet Jeremia met op de achtergrond de verwoesting door de Babyloniërs van Jeruzalem en de tempel. De profeet had dit de koning voorspeld maar die sloeg waarschuwingen in de wind. Jeremia is omringd door de bijbel, kleden, zilveren en gouden schalen uit de tempel. Rembrandt maakt gebruik van grote licht-donkercontrasten (chiaroscuro) die doen denken aan Caravaggio, maar in tegenstelling tot veel andere schilders wilde hij en Jan Lievens met wie hij een atelier in Leiden deelde, niet naar Rome toe. Hij is waarschijnlijk wel beïnvloed door de Utrechtse Caravaggisten die naar Rome trokken en het werk van Caravaggio bewonderden.
Stilleven met bloemen op een marmeren tafelblad
Dit bloemstuk schilderde Rachel Ruysch in 1716. Ze is geboren in 1664 en stierf toen ze 86 was in 1750. Ze groeide op in Amsterdam waar haar vader professor anatomie en plantkunde was. Hij ontleedde mensen maar was bijvoorbeeld ook directeur van de hortus botanicus en had technieken ontwikkeld om ledematen, dieren, maar ook bloemen heel goed te kunnen conserveren. Bij haar thuis was een soort museum ingericht waar bijvoorbeeld ook Peter de Grote op bezoek kwam.
In die tijd mochten vrouwen niet naar een kunstacademie en vaak ook niet alleen in een kamer zijn met een man. Bloemstillevens schilderen was wel sociaal geaccepteerd als geschikt voor vrouwen: ze vereisten veel geduld, observatie en technische vaardigheid, maar geen academische training in anatomie of perspectief en het kon vaak thuis uitgevoerd worden. Rachel en haar zus Anna kregen privéles van een beroemde schilder van bloemstillevens: Willem van Aelst.
Enkele feiten: haar schilderijen brachten het dubbele op van wat Rembrandt voor zijn schilderijen kreeg! Ze had maar liefst tien kinderen. Ze was uit liefde met een portretschilder getrouwd (eigenlijk beneden haar stand) maar ondertekende haar werk altijd met haar eigen naam. Ze won de hoofdprijs in een loterij en dat was zeventigduizend gulden, een vermogen in die tijd. Ze was hofschilder van een Duitse vorst maar ze mocht in Amsterdam blijven werken en moest elk jaar één schilderij naar hem sturen. Rachel plaatste zoals meer bloemschilders deden allerlei insecten of vlinders tussen de bloemen. Op dit schilderij staan maar liefst elf verschillende insecten en een rups. Overigens kon zij nooit een dergelijke boeket samenstellen want de bloemen komen uit verschillende perioden in het jaar. Bij Rachel zijn de afgebeelde beestjes vanuit de hele wereld via de VOC en haar vader bij haar gekomen.
Diana Kirke
De vrijwel onbekende maar heel succesvolle Nederlandse schilder Peter Lely (oorspronkelijk Pieter van der Faes) volgde Anthony van Dijk op die in 1641 na een kort ziekbed in Engeland stierf. Lely werkte daar vanaf 1643 en heeft vier opeenvolgende koningen geschilderd naast tal van hoge adelijke dames. Hij was bijna 40 jaar toonaangevend in Engeland en werd tot ridder geslagen. Hij bezat een enorme verzameling tekeningen van andere schilders en keek bijvoorbeeld hoe handen geschilderd waren.
Diana Kirke was een knappe dochter van een kamerheer van de koning. Ze werd minnares van Aubrey de Vere, 20e graaf van Oxford voor wie het schilderij werd gemaakt waarop ze als Venus is afgebeeld. In 1673 – 8 jaar na dit schilderij – trouwde hij met haar. Hoewel hij al getrouwd was in een kerkje op verzoek van zijn eerste vrouw, vocht hij dit huwelijk aan en werd niet bewezen verklaard dat degene die het huwelijk voltrok daartoe gemachtigd was. Zijn huwelijk en zijn zoon uit dit huwelijk werden onwettig verklaard. Diana Kirke kreeg vijf kinderen en overleefde haar man. Ze stierf in 1719 en ligt begraven in Westminster Abbey.
De vrijwel onbekende maar heel succesvolle Nederlandse schilder Peter Lely (oorspronkelijk Pieter van der Faes) volgde Anthony van Dijk op die in 1641 na een kort ziekbed in Engeland stierf. Lely werkte daar vanaf 1643 en heeft vier opeenvolgende koningen geschilderd naast tal van hoge adelijke dames. Hij was bijna 40 jaar toonaangevend in Engeland en werd tot ridder geslagen. Hij bezat een enorme verzameling tekeningen van andere schilders en keek bijvoorbeeld hoe handen geschilderd waren.
Diana Kirke was een knappe dochter van een kamerheer van de koning. Ze werd minnares van Aubrey de Vere, 20e graaf van Oxford voor wie het schilderij werd gemaakt waarop ze als Venus is afgebeeld. In 1673 – 8 jaar na dit schilderij – trouwde hij met haar. Hoewel hij al getrouwd was in een kerkje op verzoek van zijn eerste vrouw, vocht hij dit huwelijk aan en werd niet bewezen verklaard dat degene die het huwelijk voltrok daartoe gemachtigd was. Zijn huwelijk en zijn zoon uit dit huwelijk werden onwettig verklaard. Diana Kirke kreeg vijf kinderen en overleefde haar man. Ze stierf in 1719 en ligt begraven in Westminster Abbey.
Grote uil op scherm
Dit schilderij maakte Jan Mankes in 1913. Hij werkt slechts enkele maanden in Delft als glasschilder en gaat al jong als zelfstandig kunstenaar werken. Hij verhuist met zijn ouders naar De Knijpe bij Heerenveen. De rijke Haagse sigarenhandelaar en kunstliefhebber Aloysius Pauwels ondersteunt hem en ze corresponderen veel. Hij stuurt per trein voorwerpen en (levende) dieren om te schilderen en informatie uit kranten en tijdschriften over kunst. In De Knijpe komt de eerste vrouwelijke dominee in Nederland, Anne Zernieke, met wie hij trouwt en een zoontje krijgt. Hij maakt schilderijen maar ook houtsnedes van dieren, zijn ouders, de boerderij en de omgeving.
De uil op het schilderij is een kerkuil die door Pauwels met de trein naar hem gestuurd was. Dat geldt ook voor het kamerscherm dat op een paar schilderijen terugkomt. Helaas krijgt Mankes tuberculose en later ook nog Spaanse griep en zijn gezondheid gaat steeds verder achteruit. Hij overlijdt op zijn 30ste in 1920. Bijzonder is dat het lijkt alsof onderwerpen in zijn schilderijen ‘oplichten’. Dat komt doordat hij met heel veel dunne laagjes sterk verdunde verf schildert waardoor het licht van de achtergrond dit effect geeft. In dit schilderij heb ik zeker achttien van die glacées gebruikt voor de achtergrond en de veren van de uil.
Het zieke kind
Dit schilderij maakte Gabriël Metsu omstreeks 1666. Metsu is geboren in Leiden en verhuisde later naar Amsterdam. Het zieke kind maakte hij in een tijd dat er builenpest heerste in Amsterdam waardoor 10% van de bevolking stierf. Dat kan aanleiding zijn geweest voor dit schilderij waarbij een moeder liefdevol haar zieke kind vasthoudt met een pappot op het kastje. Er is echter een andere verklaring mogelijk.
Nederland was een republiek van zeven provinciën die stadhouders benoemden. Het was niet de bedoeling dat de stadhouder een erfelijke functie was, maar na Willem van Oranje werden zijn zonen Maurits gevolgd door Frederik Hendrik en daarna diens zoon Willem II stadhouder. Toen de laatste na drie jaar stadhouderschap onverwacht overleed, ontstond een tweestrijd in Nederland met orangisten die voorstanders van de Oranjes waren en tegenstanders. De orangisten gebruikten een oranje, wit en blauwgestreepte vlag (oranje, blanje, bleu) maar de tegenstanders namen een wet aan dat een nazaat van de Oranjes nooit meer stadhouder mocht worden en een rood, wit en blauwgestreepte vlag werd de officiële vlag van de republiek. Zo ontstond een stadhouderloze periode van 1650-1672.
In het schilderij zien we op de schoot van de vrouw van rechts naar links rood, wit en blauw, maar als we kijken van boven naar beneden dan is het oranje, wit en blauw. Het zieke kind kan gezien worden als de beoogd stadhouder Willem Hendrik (van Oranje) die minderjarig en ziekelijk was. De hollandse staat werd bij onderhandelingen zijn voogd en zorgde voor zijn opleiding. De wandkaart achter de vrouw is een bekende kaart van Holland in de vorm van een leeuw met aan de zijkanten de belangrijkste steden van de provincies. Boven het kind hangt een schilderij van Jezus aan het kruis wat suggereert dat Willem Hendrik onrecht wordt aangedaan en zal terugkeren. Zes jaar later in 1672 werd inderdaad het stadhouderschap weer ingevoerd met een 22-jarige Willem Hendrik die koning-stadhouder Willem III zou worden. Vanaf 1689 regeerde hij ook als koning Willem III over Engeland, Wales en Ierland. Dat zou Metsu niet meer meemaken. Hij stierf al in 1667 op 38-jarige leeftijd.
